Bölüm 6. X Grafik Arabirimi

X, X Window System veya X Version 11 (X11) olarak isimlendirilir. X Window Sistemi, çok kullanıcılı grafik ve ağ ortamıdır. XFree86 ise klavye, mouse, ekran kartı gibi donanımsal aygıtların kontrolünü sağlayan X sunucusudur. KDE, GNOME gibi masaüstü ortamları ise, kullanıcıların işlemlerini daha kolay yapabilmelerini için gerekli ortamı sağlar.

Sarge'de X Window Sistemi, XFree86 ile birlikte gelir. Gelecekteki Debian sürümlerinde X sunucusu olarak XFree86 yerine artık Xorg yer almaya başlayacaktır.

6.1. X Window Sisteminin Kurulması

[Not]Not

X-Window sistemi kurulup ayarların yapılması aşamasına gelinince size birtakım sorular sorulacak, bu soruların Türkçe olarak gelmesi için yerel ayarlarınızın düzgün olarak yapılmış olduğuna emin olun. X-Window kurulumuna başlamadan konsolda Türkçe karakter problemi yaşayıp yaşamadığınızı test edin, sorun varsa 7. Bölümdeki Konsolda Türkçe Desteği bölümüne göz atınız.

X-Window Sistemine ait tüm bileşemlerin kurulmasını istiyorsanız apt-get install x-window-system

Sadece temel bileşenleri içeren bir X-Window Sistemine sahip olmak istiyorsanız apt-get install x-window-system-core yeterli olacaktır.

[Not]Not

x-window-system paketini kurmaya başlamadan önce şayet sisteminizde yoksa discover1 paketine ilaveten mdetect ve read-edid paketlerini kurmanız faydalı olacaktır. Bu paketler ilk kurulum sırasında donanımını tespit etmek için kurulur, işlevi bitince mdetect ve read-edid sistemden kaldırılır. Ancak discover1 kaldırılmaz. Dolayısıyle discover1 paketi zaten sisteminizde bulunuyor olmalı.

Kurulum tamamlandıktan sonra size yöneltilecek sorulara verilmesi gereken yanıtlara ilişkin açıklamaları da bulacaksınız. Ancak biz yinede önemli olabilecek bazı ayarlara göz atalım.

[Not]Not

Yapıladırma esnasında karşılaşacağınız adımların tümünü aşağıda şekilsel olarak göremeyebilirsiniz.

X Sunucunuz tarafında kullanılacak sürücü ve modüllerin otomatik olarak algılanılmaya çalışılmasını istiyorsanız bu adıma Evet deyin. Şayet ekran kartınızın sürücüsü ile ilgili fikriniz yoksa Evet demeniz önerilir.

Şekil 6.1.

[Not]Not

Şayet Hayır yanıtını verirseniz veya dpkg-reconfigure xserver-xfree86 komutu ile yeniden yapılandırma yapıyorsanız ekran kartınızın algılanmasının denenmesi yerine Ekran kartı sürücünüz, Ekran kartınız için tanımlayıcı (üretici firma) ismi, ekran kartı veri yolu tanımlayıcısı (BusID), ekran kartı bellek miktarınız, sorulacak. Bu sorulardan Ekran kartı sürücünüz ile ilgili olanı haricine varsayılan ayarlarla bırakmak için Enter ile geçebilirsiniz. Şayet bu ayarlar konusunda gerekli bilgiye sahipseniz ayarların ne şekilde olmasını istediğinizi de belirtebilirsiniz.

Sırada X Sunucusunun klavyenizi doğru şekilde tanıyabilmesi ve yapılandırabilmesi için gerekli bilgilerin isteneceği adımların ilkine geldi. Klavye tipiniz Sun Tip 4 veya Sun Tip 5 değilse bu alanda Xfree86 şeklinde gelen değeri aynen bırakıp geçiniz.

Şekil 6.2.

Klavye tipinin belirtilmesi aşamasındayız. Bu aşama ile ilgili yanıtınız istenilmeden önce geniş bir açıklama metni bulacaksınız.

Yapılandırmada gelecek açıklamanın bir kısmı şöyle;

"pc104" klavye, pc101 klavye tipine benzeyen, fakat ek tuşların bulunduğu klavye tipidir. Bu ek tuşlar genellile, üzerinde bir "logo" sembolünün olduğu tuş (control ve alt tuşları arasında bunlardan birebir çift vardır) ve "menü" tuşundan oluşur.

"pc102" ve "pc105" modelleri, sırasoyla pc101 ve pc104 tipi klavyelerin genelde Avrupa'da kullanılan türleridir. Eğer kullandığınız klavye (üzerinde 'küçüktür' ve 'büyüktür' sembollerinin bulunduğu tek bir) "< >" tuşuna sahipse, bu klavyenin modeli büyük olasılıkla "pc102" veya "pc105"dir. Eğer "pc101" veya "pc104" modelini seçerseniz, "< >" tuşu çalışmayabilir

Şekil 6.3.

Klavye ayarlarını yukarıdaki anlatımlar ışığında uygun şekilde yaptıktan sonra klavye düzeninin belirtilmesine geleceğiz. Türk kullanıcıları için bu değer tr şeklinde olmalıdır.

Şekil 6.4.

Sıradaki adımda klavye alt türü (varyant) belirtilmesi işlemi var. Şayet Türkçe F klavye kullanıyorsanız bu alana tr_f değerini giriniz. Aksi takdirde (Türkçe Q kullanıcıları) bu alanı boş geçebilirsiniz.

Şekil 6.5.

X sunucunuzun klavyenizi isteğinize göre yapılandırıp, kullanmasını isterseniz bu alana uygun değerleri girmeniz gerekir. Örneğin; Capslock tuşunun control tuşı gibi davranmasını ve Windows veya logo tuşlarının Meta tuşlar olarak kullanılmasını istiyorsanız ctrl:nocaps,altwin:meta_win değerini girmelisininiz. Zaten bu açıklamayı ve daha fazlasını yine ilgili menüde bulacaksınız. Şayet herhangi bir farklı yapılandırma yapmayacaksanız bu alanı Enter ile boş geçiniz.

Şekil 6.6. X klavye yapılandırması

X klavye yapılandırması

Fare (veya izotopu gibi başka bir işaretcinin) doğru şekilde çalışabilmesi için gerekli bilgilerin ayarlanmasını yapacağız. Burada farenizin bağlı olduğu girişi seçiniz.

Şekil 6.7.

[Not]Not

İlk kez yapılandırma yapmıyorsanız yukarıdaki menüden sonra farenizi tanımlayan en iyi girdiyi seçin menüsü ile karşılaşabilirsiniz. Ayrıca Fare ayarlarınız ile ilgili aşağıdaki adımlar karşınıza çıkabilir.

Üç tuşlu fareniz varsa burada 3 tuş emülasyonunu kullan diyebilirsiniz.

Tekerlekli fareniz varsa fare tekerleğini işlevsel hale getirebilirsiniz.

Monitörümüzün yapısını belirteceğiz (LCD veya CTR gibi). Monitörünüz LCD aygıtı değilse Hayır, LCD aygıtı ise Evet ile devam ediniz.

Şekil 6.8.

[Not]Not

İlk kez yapılandırma yapmıyorsanız yukarıdaki menüden önce, Monitörünüz için tanımlayıcı girin seçeneği ile karşılaşacaksınız. Bu genelde monitörünüzün üretici adı ve modelinin birleşiminden oluşan bir ifadedir. Bu konuda bilginiz yoksa öntanımlı gelen değeri Enter ile geçiniz.

Sıra monitörümüzün özelliklerinin ayarlanmasına geldi. Burada karşımıza üç farklı seçenek çıkıyor. simple, medium ve advanced.

Şekil 6.9.

Simple : bu seçeneği seçerseniz size sadece monitörünüzün fiziksel boyutu sorulacak. Ancak bu seçenek LCD kullanıcıları için etkin değildir.

Medium : bu seçeneği seçerseniz size monitörünüzün tazeleme ve çözünürlük bilgileri sorulacaktır. 1024 x 768 @ 85Hz gibi.

Advanced : bu seçenekte monitörünüzün yatay tarama aralığı ve dikey tazeleme oranlarını belirtebileceksiniz.

Biz Advanced seçeneği ile devam ediyoruz

Monitörümüzün yatay tarama aralığını öntanımlı gelen değerden daha farklı olarak değiştirebiliriz, şayet bu konuda fikriniz yoksa Enter ile devam ediniz.

Şekil 6.10.

Monitörümüzün dikey tazeleme aralığını öntanımlı gelen değerden daha farklı olarak değiştirebiliriz, şayet bu konuda fikriniz yoksa Enter ile devam ediniz.

Şekil 6.11.

Sırada ekran kipinin belirlenmesi var. Ekran kartımızın ve mönitörümüzün sağladığı desteğe göre bu alanda birden fazla işaretleme yapabiliriz.

Şekil 6.12.

Renk derinliğini 24 bit olarak ayarlayıp devam ediyoruz.

Şekil 6.13.

Şayet ilk defa yapılandırma yapmıyorsak X sunucusunun öntanımlı olarak yüklediği modüllerin listesi gelecek. Bu adımda genelde tüm modüllerin seçili olması uygundur. Bu adımı öntanımlı olarak seçili gelen modüllere onay vererek geçebilirsiniz.

Yukarıdaki modüllerin yapılandırma dosyasının Files bölümüne yazılıp yazılmamasını ile ilgili soruya Evet demek uygun olacaktır.

Yine aynı şekilde yukarıdaki modüllerin yapılandırma dosyasının DRI bölümünün yazılıp yazılmamasını ile ilgili soruya Evet deyip yapılandırma işlemini sonlandırıyoruz.

6.2. K Masaüstü Ortamı - KDE (K Desktop Environment)

K Masaüstü Ortamına ait tüm bileşenlerin yüklenmesini isterseniz apt-get install kde kde-i18n-tr komutu KDE ile ilgili bileşenlerin tümünü kuracaktır.

Sadece en temel bileşenleri içeren bir KDE'ye sahip olmak istiyorsanız apt-get install kde-core kde-i18n-tr.

Veya biraz daha fazla bileşen içersin isterseniz apt-get install kde-core kde-i18n-tr kdegraphics kdeadmin kdemultimedia temel bileşenlere ilave olarak kdegraphics,kdeadmin,kdemultimedia ve bunlara bağımlı olan diğer paketleri de kurmuş olursunuz.

Şekil 6.14.

6.3. GNOME Masaüstü Ortamı (GNU Network Object Model Environment)

GNOME Masaüstü Ortamına ait bileşenlerin tümünün yüklenmesini isterseniz apt-get install gnome komutu yeterli olacaktır.

Sadece en temel bileşenlere sahip bir GNOME Masaüstü Ortamı kurmak istiyorsanız bu defa apt-get install gnome-core komutu yeterli olur.

Şekil 6.15.

6.4. XFCE Masaütü Ortamı (XFCE Desktop Environment)

Xfce4 Sarge depolarında bulunmaktadır. Sarge depolarında bulunan sürümü direkt olarak kullanmak isterseniz;

apt-get install xfce4 komutu ile depoda yer alan resmi paketi kurabilirsiniz.

Depoda bulunan resmi Xfce paketi sizin kullanmak istediğiniz sürümden daha eski ise bu durumda olası paket problemleri vb. diğer aksaklıkları göz önüne alarak resmi olmayan depolardan Xfce'nin mümkün olan son sürümünü kurabilirsiniz.

http://www.os-works.com/view/debian/ adresinde resmi olmayan (gayri resmi) Xfce paketleri bulunmakta. Bu depoyu kullanarak kurulumu gerçekleştirmek için /etc/apt/sources.list dosyanıza aşağıdaki kaynağı ekleyin (kaynağın doğruluğunu yukarıdaki adresten kontrol etmekte fayda var);

deb http://www.os-works.com/debian testing main

Daha sonra apt-get update ile güncel indexinizi oluşturup

apt-get install xfce4 ile Xfce'ye ait en temel bileşenleri kurabilirsiniz.

Şayet Xfce ile ilgili daha fazla bileşene sahip olmak istiyorsanız; apt-get install xfld-desktop uygun olacaktır.

[Not]Not

Şayet sisteminizde daha önceden Xfce kurulu ise güncellemek için apt-get dist-upgrade komutunu da kullanabilirsiniz. Güncelleme yaparken herhangi bir problem ile karşılaşırsanız eskiye ait tüm Xfce paketlerini apt-get remove libxfce4util-1 ile kaldırıp, yeni paketleri yukarıda izah edildiği gibi kurabilirsiniz. Bu depodan kuracağınız paketin gayri-resmi olduğunu olası sorunları kabullenerek kurulumu yapacağınızı unutmayınız. Ancak bu kesin sorun çıkacaktır anlamı taşımaz.

Şekil 6.16. XFCE

XFCE

6.5. KDM Ekran Yöneticisi (KDE Display Manager)

X ekran yöneticisi olarak KDE ekran yöneticisini tercih ediyorsanız apt-get install kdm ile kurup aktif X ekran yöneticisi olarak tayin edebilirsiniz.

Şekil 6.17.

6.6. GDM Ekran Yöneticisi (GNOME Display Manager)

X ekran yönetimi için GNOME ekran yöneticisini tercih ediyorsanız apt-get install gdm ile kurup aktif X ekran yöneticisi olarak tayin edebilirsiniz.

Şekil 6.18.

6.7. XDM Ekran Yöneticisi (X Display Manager)

XDM Debian ile birlikte gelen öntanımlı X ekran yöneticisidir. Sisteminizde zaten kurulu olarak gelecektir ancak herhangi bir sebeple kaldırmış ve tekrar kurmak isterseniz apt-get install xdm ile kurup aktif X ekran yöneticisi olarak tayin edebilirsiniz.

Şekil 6.19.

6.8. Ekran Yöneticileri Arasında Geçişler

Sisteminizde kurulu olan X ekran yöneticileri arasında geçiş yapabilir, dilediğinizi öntanımlı ekran yöneticisi olarak tayin edebilirsiniz. Bunun için;

update-alternatives --config x-display-manager komutunu kullanabilirsiniz.

İkinci bir yol olarak da sisteminizde mevcut kurulu olan X ekran yöneticilerinden birisini dpkg-reconfigure ile yeniden ayarlamaya çalışarak öntanımlı X ekran yöneticinizi tayin edebilirsiniz. Bunun için dpkg-reconfigure xdm gibi bir komut uygulanabilir.

Şekil 6.20.